Jan Rabie

Rabie-vertaling wys Afrikaans is universeel

ETIENNE BRITZ – DIE BURGER 28 FEBRUARIE 2005

Dan Roodt se politieke aktivisme is vir letterkundiges steurend. Het die Afrikaanse literatuur werklik belang by soveel heethoofdigheid oor wit Afrikaners se oorlewing as aparte bevolkingsgroep? Waar Roodt Afrikaanse skrywers soos Marlene van Niekerk om politieke redes aanval, deins ek veral terug. Dit kan my nie skeel of die romans Triomf , Agaat of Roodt se eie Moltrein 'n moreelpolitieke toets van regs óf van links kan slaag nie. Ek wil vry voel om hierdie boeke te geniet sonder om geboelie te word.

As skeppende skrywer en buitestaander-uitgewer doen Roodt egter goeie werk. Met Kontrei het hy 'n hoogs gewaagde Afrikaanse skryf-eksperiment uitgegee. Sy goeie oordeel is beloon met Kleinboer se Jan Rabie / Rapport-prys. En vir die Afrikaanse vertalings van Europese literatuur wat Roodt sonder subsidie uitgee, het ek werklik bewondering. Praag het reeds Jean Echenoz se Een Jaar , Günter Grass se Kreeftegang en nou Albert Camus se Die Buitestaander gepubliseer.

Veral laasgenoemde, 'n heruitgawe van Jan Rabie se vertaling van Camus se L'Étranger uit 1942, het ek baie geniet en gewaardeer. Dié boek is in 2000 in Frankryk aangewys as die beste roman van die 20ste eeu.

"I did not know that book was available in Afrikaans", sê 'n Engelse dame toe ek met Die Buitestaander in 'n winkel staan.

"Read some Afrikaans literature. You'll find it's a language of real literary distinction." Só kon ek antwoord, met die bewys in my hand. Rabie se meevoerende vertaling is nie net koel om op Stellenbosch mee gesien te word nie. Dis 'n kunswerk in eie reg. Dosente moet dit voorskryf wanneer hulle die Afrikaanse Sestiger-skrywers of die naoorlogse Nederlandse romankuns behandel. Die Buitestaander is immers 'n oerteks van die eksistensialistiese literatuur.

'n Belangrike idee van die eksistensie-filosofie is dat die menslike bestaan hom in die ervarings en bewussyn van die indi vidu afspeel. Ek bestaan, jy bestaan, hy bestaan. Elk op die wyse van 'n "ek". Dié "ek" is vervreem van ander en ook van homself. Wie is ek? En wat doen ek in hierdie vreemde wêreld? Die antwoord wat mites en ideologieë hierop gee, slaan op niks. "Hoe minder sin die lewe het,hoe beter kan dit geleef word", skryf Camus.

Dié kondisie van vervreemding word geïllustreer in die relaas van Meursault, die hooffiguur in Die Buitestaander . Meursault is 'n Algeryn van Franse afkoms wat in Algiers woon. Hoewel hy 'n goedgeaarde en inskiklike man is, kan hy die sentimente, oortuigings en gebruike waarop die samelewing gesteld is, nie sy eie maak nie. Hy kan nie in God glo nie. Hy kan nie op 'n paslike manier rou as sy moeder sterf nie. Hy kan nie sy liefde verklaar aan die meisie wat met hom wil trou nie. "Die indruk dat iemand in jou belangstel, is altyd 'n kortstondige vergissing", sê Meursault.

Hy kan ook niks anders as wat hy werklik voel, aan die regter vertel as hy teregstaan omdat hy 'n Arabier op die strand doodgeskiet het nie. Meursault is deur sonsteek en skrik oorval toe hy gekonfronteer is deur 'n Arabier daarop uit om die skending van sy suster se eer te wreek. Dat hy nie regtig betrokke was nie, dat hy homself met die vier rewolwerskote bloot "vier maal hoor klop het op die deur van my ongeluk", kan Meursault nie aan die hof verduidelik nie. Dis asof die tere onverskilligheid van die heelal waaraan Meursault hom ten slotte in sy dodesel oorgee, sy eie siel uit die staanspoor beheers het. Hy is 'n persoon wat te menslik was om te konformeer.

Die beskrywings van die son wat op die see en strand by Algiers neerbrand, bied 'n aangrypende beeld van die ewige ruimte van die natuur waarin die lewe van die sterflike mens hom afspeel. En die slot waar Meursault oor sy naderende onthoofding nadink, is diep ontroerend.

Die Buitestaander illustreer hoe universeel Afrikaans kan wees. Camus se werk en Jan Rabie se Afrikaans bemagtig mekaar opnuut. 'n Manmoedige uitgawe van Praag.

- Etienne Britz is 'n dosent in Afrikaans en Nederlands aan die Universiteit Stellenbosch.

*********

Camus in Afrikaans

Jan Rabie se vertaling fris en saaklik

LS VENTER - BEELD 27 JUNIE 2005

Die heruitgawe van Die buitestaander, Jan Rabie se vertaling van Albert Camus se L' étranger, roep herinneringe op aan die dae toe die Afrikaanse prosa van Sestig en Sewentig nog jonk was. Rabie se eerste vertaling het in 1966 verskyn en is onveranderd gelaat vir dié heruitgawe.

Agter Meursault, die absurde held van Die buitestaander , doem die figure op van John Miles se Okker ( Okker bestel twee toebroodjies ), Etienne Leroux se Henry van Eeden ( Sewe dae by die Silbersteins ), Chris Barnard se Delport ( Mahala ) en Rabie se Lukas Alwyn ( Mens-alleen ), om maar net 'n paar te noem.

Hulle is almal geworpenes in 'n situasie van bevreemding, noodlottig deel van 'n gebeurereeks wat hulle nie verstaan nie, maar waarvan hulle die middelpunt is. Absurdelinge.

Meursault se noodlot lê in sy karakter en in die Algerynse milieu. Hy is 'n onnadenkende mens en tog onskadelik vir almal rondom hom, genieter van die eenvoudige lewe. Hy is tuis in Algerië, maar ook 'n ontheemde in 'n ander land, Europeër in Afrika. Dis 'n ambivalensie wat hy soms voel, maar nooit beredeneer nie. In baie opsigte is hy 'n skoon lei, en dis op hierdie lei dat Camus sy filosofie van die absurde skryf.

Niks buitengewoon berei Meursault se lewe voor vir die noodlottige afloop daarvan nie. Sy moeder sterf, hy vra verlof om haar begrafnis by te woon, hy ontmoet ander inwoners van die ouetehuis en ná twee dae keer hy terug.

Onbewus skryf hy egter sy eie noodlot: Hy kan nie huil oor sy moeder se dood nie, hy wil haar lyk nie 'n laaste keer sien nie, hy rook 'n sigaret. By die hofverhoor ná die dood van die Arabier, word dit as bewys van sy harteloosheid gekonstrueer. By sy terugkeer, gaan swem hy in die see, hy ontmoet 'n meisie, hulle gaan saam bioskoop toe en hy slaap by haar. Dit weer word gekonstrueer as bewys van sy onfatsoenlike lewe.

Die hofverhoor - vir Camus die metafoor van die lewe - is een groot travestie van logiese denke en die soeke na waarheid. Maar wat is logika en wat is waarheid? En vir wie? Wat is skuld? Hoe verweer 'n mens jou teen die absurde?

Op hierdie vrae is net een antwoord moontlik: die antwoord van onthegting. In die slotfase gee Meursault hom oor aan die "tere onverskilligheid van die heelal" ( la tendre indifférence du monde staan in die oorspronklike). 'n Mens sou "onverskilligheid" ook deur "gelatenheid" kon vertaal. Want wat Meursault voel, is nie onaangeraaktheid nie, maar onbekommerdheid oor wat moet gebeur. So plaas hy homself afwesig uit sy eie lewe.

Rabie se vertaling is fris en saaklik. Vergelyk byvoorbeeld die beskrywing van die begrafnisstoet in Stuart Gilbert se Engelse vertaling met Rabie se weergawe.

"It (die landskap) gave one a queer, dreamlike impression, that bluey-white glare overhead and all this blackness round one: the sleek black of the hearse, the dull black of the men's clothes and the silvery black gashes in the road."

Rabie vertaal: "Ek voel my verlore tussen die wit en blou hemel en die eentonige swart kleure van ons stoet: die swart van die warmtaai teer, die verniste swart van die lykwa, en die swart van ons klere". Die vaagheid van "a queer, dreamlike impression" word 'n konkrete ervaring in "Ek voel my verlore"; veel saakliker word "the silvery black of gashes on the road" by Rabie "die swart van die warmtaai teer". Ook waar hy vertaal, bly Rabie skeppende en interpreterende skrywer.

- Prof. L.S. Venter is verbonde aan die Eenheid vir Retoriese en Akademiese Skryfontwikkeling, Universiteit van die Vrystaat .