menings

 opstelle

 poësie

 satire

 aksies

 skrywers

 abba

 skakels

 briewe

 uit-BEELD

 uit-RAPPORT

 tuis

VYFDE VERSLAG

VAN DIE

VOLKSTAATRAAD

DIE GESKIEDENIS VAN DIE

SELFBESKIKKINGSGEDAGTE

BY DIE AFRIKANER

OPGESTEL DEUR

PROF HCG ROBBERTZE

SEPTEMBER 1996

ISBN 0-620-20603-9

INHOUD

VOORWOORD                                                                                 4

HOOFSTUK 1: INLEIDING                                                                 5

HOOFSTUK 2: 18DE EEUSE WORTELS VAN DIE GEDAGTE       6

2.1 Agtergrond                                                                                      6

2.2 Die stryd teen WA van der Stel,  1705 - 1707                             6

2.3 Die lewenswyse van die veeboer-pioniers                                     7

2.4 Die burgerlike stryd teen onderdrukking, 1707-1795                 8

2.4.1 Die Patriotte-beweging,                                                              8

2.4.2 Die opstande in Graaff-Reinet en Swellendam,  1795             9

2.5 Die Afrikaner teen die einde van die agtiende eeu                    12

HOOFSTUK 3: 19DE EEUSE UITINGE VAN DIE SELFBESKIKKINGSGEDAGTE         13

3.1 Die aanvanklike invloed van die Britse besetting                       13

3.2 Die Groot Trek                                                                              14

3.3 Die Boererepublieke                                                                      15

3.4 Die Eerste Vryheidsoorlog en woelinge in Afrikanergeledere  16

3.5 Die Tweede Vryheidsoorlog                                                         20

3.5.1 Die Uitlandervraagstuk                                                             21

3.5.2 Die oorlog en sy nawerkinge                                                    22

HOOFSTUK 4: SELFBESKIKKING IN DIE EERSTE HELFTE VAN DIE TWINTIGSTE EEU                                                                                                      23

4.1 Ná die Tweede Vryheidsoorlog                                                    23

4.2 Unifikasie                                                                                     26

4.3 Die Rebellie van 1914-15                                                              28

4.4 Die Republikeinse strewe                                                            28

HOOFSTUK 5: SELFBESKIKKINGSGEDAGTES BY DIE AFRIKANER NA REPUBLIEKWORDING                                                                     34

5.1 Afrikanerselfbeskikking onder toenemende druk                      34

5.2 Die stigting van die Herstigte Nasionale Party                         34

5.3 Aksie Eie Toekoms, die Nasionale Konserwatiewe Party, die Konserwatiewe Party en die Afrikaner Volksunie                                                               35

5.4 Buite-parlementêre beklemtoning van die gedagte van die volkstaat     36

HOOFSTUK 6: RONDOM EN Ná 27 APRIL 1994                           41

BRONNELYS                                                                                      48

VOORWOORD

In die Afrikanergeskiedenis is Afrikanerselfbeskikking 'n omstrede begrip en omskrywing. Geskiedenis gee perspektief op 'n toekomsprobleem. Dit gee veral insig in die denke van die massa wat nie met onlangse ontwikkelings - wêreld- en landwyd - in pas kan bly nie.

Die historici, proff JEH Grobler en Herman Giliomee, en mnr Pieter Bruwer, het uit verskillende hoeke 'n studie oor die onderwerp vir die Volkstaatraad gelewer. Ander bronne en getuienis, veral oor meer onlangse betrokkenheid van politieke en buite-politieke instellings, is bygewerk.

Van die samesteller is verwag om vir die VSR 'n objektiewe samehangende verslag te lewer. Met dié resultaat hoop ek om 'n bydrae tot die gesprek te maak.

HCG Robbertze (Prof)

Samesteller

All contents Copyright © 1997, M-Web Content (Pty) Ltd.

Talk to us!
HOOFSTUK  1

INLEIDING

Selfbeskikking, selfstandigheid, onafhanklikheid, vryheid  - almal kante van dieselfde munt!  Vir die gemiddelde Afrikaner wel, want meeste mense ontstel hulle nie oor die fynere betekenisverskille tussen woorde en begrippe nie.  Selfs politici en historici het in die verlede nooit fyn betekenisverskille tussen bogenoemde begrippe getref nie.  En hulle doen dit steeds nie.  Gevolglik is 'n mens verplig om, wanneer die geskiedenis van die selfbeskikkingsgedagte by die Afrikaner nagespeur word, dit telkens uit die konteks van gebeure en uitsprake sélf af te lei wanneer selfbeskikking spesifiek ter sprake is, en wanneer 'n mens eerder met 'n strewe na onafhanklikheid en selfstandigheid te make het.

Dit is onwaarskynlik dat die woord selfbeskikking enigsins in die 17de en 18de eeue deur die voorsate van die Afrikanervolk gebesig is.  Dit kom nie in geskrifte van destyds voor nie.  Hulle het bloot van vryheid gepraat.  Die term het wel in die 19de eeu na vore getree, maar tot en met unifikasie was onafhanklikheid die begrip wat die strewe na selfbeskikking ten beste uitgebeeld het.

Dit wil voorkom asof daar dwarsdeur die bestaan van die Unie van Suid-Afrika die opvatting geheers het dat selfbeskikking te doen gehad het met die Unie se staatkundige verhouding ten opsigte van Brittanje, terwyl die republikeinse strewe gedui het op die Afrikaner se vryheidsliefde.   Die term selfbeskikking is feitlik nooit in die verlede aangewend om na die Afrikaner se reg om as volk afsonderlik te bestaan, en oor sy taal, skole, godsdiens, kultuur en dies meer te beskik, te verwys nie.  Maar dat daar feitlik van meet af 'n selfbeskikkingsgedagte was, wat algaande sterker geword het, is gewis en seker. 

Wáár die historiese wortels van die begrip selfbeskikking ook al geleë is, is daar tans diegene wat die begrip gebruik om uitdrukking te gee aan die versugting van 'n groot deel van die Afrikanervolk om sélf oor sy kultuur in breë verband en die opvoeding van sy kinders te beskik.  Die begrip word ook aangewend om uitdrukking te gee aan die gedagte dat 'n geografiese gebied, waar die Afrikaner 'n meerderheid van die bevolking uitmaak en waar hy politieke seggenskap en selfs staatkundige soewereiniteit sal hê, afgebaken sal word.

Die Volkstaatraad is van oordeel en oortuiging dat die Afrikaner 'n geregverdige aanspraak op selfbeskikking het en dat die aanspraak sterk historiese wortels het.  Om inhoud, betekenis en rigting aan die Afrikaner se huidige strewe na selfbeskikking te gee, spreek dit vanself dat die geskiedenis van Afrikaners se vryheids- en selfbeskikkingstrewes nagevors word.

HOOFSTUK 2

18DE EEUSE WORTELS VAN DIE GEDAGTE VAN SELFBESKIKKING

2.1    Agtergrond

Die koloniste wat hulle in die tweede helfte van die 17de eeu aan die Kaap gevestig het, was hoofsaaklik van Nederland, Frankryk en die westelike dele van Duitsland afkomstig.  Ofskoon hulle blootstelling aan bepaalde politieke, regs-, godsdienstige en ekonomiese stelsels in Wes-Europa nie tot allerhande vryheids- en selfbeskikkingstrewes gelei het nie, het dit tog 'n merkbare invloed op hulle én hulle nakomelinge se lewenspatroon, en latere politieke strewes, uitgeoefen.  Onder invloed van die Calvinisme - waarvan 'n groot persentasie koloniste aanhangers was - is die vryheidsgedagte sterk beklemtoon, terwyl koloniste uit Nederland 'n mate van politieke vryheid ervaar het.  (Grobler, 1996:2)

Die Kaap is vanaf 1652 tot 1795 deur die Verenigde Oos-Indiese Kompanjie (VOC) - 'n handelsmaatskappy - namens Nederland bestuur.   Die VOC het aanvanklik geen volksplanting beoog nie.  Die gedagte was bloot dat Tafelbaai as tydelike verversingspos vir die skepe van die VOC moes dien.  Om verskeie redes het die verversingspos in 'n permanente nedersetting verander.

Reeds in 1657 het Van Riebeeck nege amptenare van hulle pligte vrygestel om as Vryburgers te kon boer.  Die bedoeling was dat die Vryburgers namens die Kompanjie boer en die opbrengs van hulle boerdery aan die Kompanjie verkoop.  Hieruit sou mettertyd 'n onhoudbare toestand ontwikkel, aangesien die Vryburgers sélf oor die opbrengs van hulle landbouprodukte wou beskik.

2.2    Die stryd teen WA van der Stel,  1705 - 1707

Die eerste voorval in die Suid-Afrikaanse geskiedenis waar daar moontlik sprake van 'n doelbewuste uiting van 'n samehorigheidsgevoel by "Afrikaners" kon wees, was in 1705 met die botsing tussen 'n aantal Vryburgers en goewerneur WA van der Stel.  Die twispunt was beheer oor die wynmonopolie wat vir van der Stel 'n stewige afset vir sy eie produksie gebied het.  'n Aantal Vryburgers het hulle daarteen verset.   Na besware by die VOC, is Van der Stel in 1707 van sy amp onthef.

Ofskoon die stryd teen Van der Stel uitsluitlik ekonomies van aard was, het daar twee belangrike gevolge, wat vir die Afrikaner op die duur van die grootste betekenis is, voortgevloei.  Die eerste is dat dit ongetwyfeld 'n gevoel van samehorigheid onder die inwoners van die volksplanting geskep het.  'n Gemeenskaplike stryd, wat 'n groep mense op politieke, godsdienstige, ekonomiese of welke terrein ook al ter wille van die een of ander ideaal voer, maak van só 'n groep 'n geestelike eenheid.

Die tweede gevolg is dat die stryd verseker het dat die Afrikanervolk sou voortbestaan.  Indien Van der Stel nie teruggeroep is nie, sou hy waarskynlik daarin geslaag het om die Kaapse mark te monopoliseer.  Dit kon die einde van die volksplanting beteken het, òf 'n volksplanting wat algaande gekwyn het.  Om hierdie rede is Scholtz (1967:144) van mening dat, hoewel die stryd teen Van der Stel suiwer ekonomies van aard was, die betekenis daarvan vir die wording en voortbestaan van die Afrikanervolk op dieselfde peil staan as dié Groot Trek en die Eerste Vryheidsoorlog.

Vir die Vryburgers het die oorwinning oor Van der Stel slegs 'n tydelike verligting teen die skraapsug van die amptenary gebring.  Die ekonomiese beleid van die Kompanjie het dit vir hulle onmoontlik gemaak om uit koring en wyn 'n bestaan te maak.  Gevolglik het al hoe meer Vryburgers na veeboerdery oorgeslaan.  Dit het veroorsaak dat daar na weivelde vir die vee gesoek moes word.  'n Trek na die binneland, veral gedurende die 18de eeu, het begin, terwyl dit beslag aan die Afrikaner se ekonomiese en politieke vryheidsopvattinge gegee het.  Vryheid het beteken om nie vir vreemde mense vir 'n loon te werk nie, maar om jou eie grond te hê.  Só het die vryheid van die Christen Europeër in Suid‑Afrika, sinoniem met die besit van eie grond geword. 

Hier lê die wortels van die Afrikaners se drang tot vryheid wat, selfs vandag nog, 'n bepalende invloed op sy denke het.

2.3    Die lewenswyse van die veeboer‑pioniers, 1707 - 1795

'n Historiese faktor wat moontlik 'n vormende invloed op die Afrikaner se drang na vryheid en selfstandigheid gehad het, was die afgesonderde lewenswyse van die 18de eeuse Afrikaner-boeregemeenskappe.

Omdat die VOC vanaf 1717 geen verdere migrasie na die Kaap aangemoedig het nie, was Afrikanergetalle feitlik uitsluitlik op natuurlike aanwas aangewese.  Die gevolg was, dat die afgesonderde Afrikanerboere 'n geslote gemeenskap -  wat noodgedwonge selfvoorsienend vir hulle ekonomiese, militêre, en sosiaal‑kulturele behoeftes moes wees - geword het.

Hierdie besluit van die VOC sou verreikende gevolge vir die Afrikaner en sy latere en uiteindelike selfbeskikkingstrewe inhou.  Aan die eenkant was dit die oorsaak van die Afrikaner se geringe getalsterkte en aan die anderkant het dit noodwendig meegebring dat die ekonomie van die volksplanting op nie-blanke arbeid sou berus.  Soos die geskiedenis sou uitwys, was dit 'n besluit wat later groot invloed op Afrikanerselfbeskikking sou uitoefen.

Die VOC het weinig moeite gedoen om sy gesag in die verafgeleë binneland te handhaaf en het nie beskerming aan die veeboer‑pioniers verskaf nie.  Gevolglik het die trekboere deur middel van 'n kommandostelsel na hulle eie veiligheid en beskerming omgesien.

'n Stelsel van distriksadministrasie wat aan die veeboer-pioniers 'n groot mate van selfstandigheid verleen het, is ook in werking gestel.  Landdroste is as regeringsbeamptes vir distrikte aangestel, maar sonder die steun van invloedryke boere wat op Heemrade gedien het, was hulle magteloos.

Die isolasie van die binneland het veroorsaak dat 'n besondere en onderskeibare selfbewussyn na vore getree het.  In hierdie verband verklaar Van Jaarsveld (1982:49-50): "Die isolasie het van die veeboer-pioniere individualiste en konserwatiewe mense gemaak ... Hulle het karaktertrekke ontwikkel ... (soos 'n) oordrewe gevoel van persoonlike vryheid, selfstandigheid, vindingrykheid, gelykwaardigheid, eiesinnigheid en hardkoppigheid."

2.4    Die burgerlike stryd teen onderdrukking, 1778 ‑ 1795

2.4.1  Die Patriotte‑beweging, 1778

Die ontstaan van 'n onderskeibare selfbewussyn onder die veeboer-pioniers in die binneland, het feitlik saamgeval met die eerste tekens van georganiseerde verset en aanspraak op burgerlike regte in Kaapstad.  In 'n geskrif wat in 1778 ín en óm Kaapstad in die nag versprei is, is die ontevredenheid oor die politieke en ekonomiese omstandighede aan die Kaap, soos volg vervat: "De magten en Vrijheden eener Burgerlijke Maatschapij verdeedigt door de gevoelens der voornaamste Rechtsgeleerden, opgedraagen aan't oordeel der Caapse Burgerij."  (Grobler, 1995:6) 

Dié pamflet was 'n teoretiese regverdiging van die reg om te rebelleer.  Die beskouing is gehuldig dat die vryheid van die burgers daarin geleë is dat hulle die regeringsvorm kan verander - selfs gewelddadig indien dit nie anders kon nie - as die owerheid nie langer sy natuurlike taak vervul het "...om het volk voor te staan, (en) hun Leven, Goederen en Vrijheid te beschermen."  (Grobler, 1995:6)

Die verbanning van Carel Hendrik Buytendagh na Batavië in 1779, is deur die patriotte as 'n bedreiging van hulle vryheid ervaar.  Gevolglik het hulle, na 'n tevergeefse poging om die destydse goewerneur se goedkeuring te kry, op hulle eie 'n afvaardiging na Europa gestuur.  Die afvaardiging het in Oktober 1779 'n versoekskrif aan die Here XVII (wat aan die hoof van die VOC gestaan het) voorgelê.  In hierdie versoekskrif het die vryburgers, met die oog op vryheid, onder meer 'n aantal ekonomiese en politieke voorstelle gemaak.

Die Here XVII het hulle 'n antwoord skuldig gebly.  In 1782 het die Kaapse burgers hulle vroeëre klagtes in groot besonderhede aan die Here XVII in hulle Nadere memorie herhaal.  Die Here XVII het eers in Desember 1783 uitspraak gelewer en die amptenare grotendeels van blaam onthef.

Ofskoon die Kaapse Patriotte nie veel bereik het nie, het hulle opgetree toe hulle gevoel het dat hulle reg op vryheid aangetas is.  Deur hulle geskrifte en optrede het hulle getoon dat hulle in 'n sekere sin die geestelike erfgenaam van die vryheidsgedagte, wat in Europa en Amerika verkondig is, geword het.  Hierbenewens het hulle verset teen die Kaapse Owerheid - soos die vryburgers se stryd teen WA van der Stel - insgelyks 'n eenheids- en samehorigheidsgevoel bevorder.

2.4.2 Die opstande in Graaff‑Reinet en Swellendam,  1795

Die nuwe politieke denke oor vryheid en die verhouding tussen owerheid en onderdaan - wat die Patriotte in die westelike dele van die volksplanting gepropageer het - het ook sy weg na die grensdistrikte gevind, hoewel die betekenis daarvan nie oorskat mag word nie.  Tóg is die eerste spore van die Afrikaner se "selfbeskikkingstrewe" in die 1795-opstande in Graaff-Reinet en Swellendam waarneembaar.

In teenstelling met die Afrikaners in en om Kaapstad, het dié op die grense nie om seggenskap in die bestuur van die volksplanting gevra nie.  Die mate van verteenwoordiging in die stelsel van landdros en heemrade was blykbaar vir hulle voldoende.

'n Broeiende ontevredenheid en opstandigheid onder Graaff-Reinetters en Swellendammers oor die Kompanjie se onvermoë om wet en orde in dié grensdistrikte te handhaaf, het in 1795 tot uitbarsting gekom.

In Februarie 1795 het Graaff-Reinetse rebelle die landdros, Maynier, gedwing om die distrik te verlaat; van sy amptenare gelas om hulle poste te ontruim en 'n kommissie wat van Kaapstad gestuur is om die onrus te ondersoek, verjaag.  Die optrede was gemik om van Maynier ontslae te raak en kan nie as 'n uiting van plaaslike selfbestuur beskou word nie.  (Scholtz, 1967:316)  Eers toe dit blyk dat daar niks van die Kompanjie se beloftes om wet en orde te handhaaf, gaan kom nie, het 200 gewapende burgers op 16 Junie 1795 die landdroskantoor op Graaff-Reinet beset en die plaaslike administrasie oorgeneem.

Kort hierna het "representanten des volks", wat daarop aanspraak gemaak het dat hulle deur die "volkstem" verkies is, die vergadering van heemrade bygewoon.  Dit is nie seker of hierdie mense demokraties verkies is nie, maar hulle het klaarblyklik 'n betekenisvolle mate van populêre steun geniet.

Van Jaarsveld (1982:60) wys daarop dat die "representanten des volks" geweier het om belasting aan die Kompanjieregering te betaal.  Hulle het hulself regstreeks onder die gesag van die "vrye republiek" van Nederland geplaas.  Die kompanjie was magteloos om iets aan die saak te doen en op 16 September 1795 het Brittanje boonop die Kaap verower.

Graaff‑Reinet se poging om plaaslike selfbestuur te bewerkstellig het nie lank geduur nie.  In 1796 het die Britse bewindhebbers aan die Kaap vir Frans Bresler as landdros aangestel.  Hy het geweier om die "representanten" te erken.  Spoedig is hy ook deur die Graaff‑Reinetters verdryf.  Laasgenoemde het die regering versoek dat die burgers in die toekoms self landdroste moes verkies.  Hulle versoek is geweier.  Kort na hierdie gebeure het die Graaff‑Reinetse rebellie doodgeloop omdat die owerhede die lewering van ammunisie aan die distrik afgesny het.

Die opstand in Swellendam het heelwat met dié in Graaff-Reinet gemeen gehad.  Op 18 Junie 1795 het sowat sestig gewapende burgers, onder leiding van 'n "nasionale kommandant", landdros Faure gedwing om die distrik te verlaat.  Die boere van die distrik het hulle eie "nasionale" landdros aangestel en verklaar dat hulle vry van die Kompanjie se gesag sou wees.  Ook húlle het hulleself direk onder die gesag van die "vrye republiek" van Nederland geplaas.

Grobler (1995:6 ev.) en Giliomee (1996:13) wys daarop dat die Graaff‑Reinetse en Swellendamse rebellies nie onafhanklike republieke uitgeroep het nie.  Benewens die feit dat hulle die gesag van die "vrye republiek" van Nederland erken het, het hulle bloot op plaaslike selfbestuur aanspraak gemaak.   Al wou hierdie gemeenskappe 'n politieke band met Nederland handhaaf, is die gebeure tóg 'n bewys daarvan dat daar 'n sterk drang na politieke "selfbestuur" na vore begin tree het.

2.5    Die Afrikaner teen die einde van die agtiende eeu

Teen die einde van die agtiende eeu het die Afrikaner reeds gegroei tot 'n duidelik onderskeibare gemeenskap.  Admiraal Stavorinus verklaar in 1798 dat die tydsmeule die verskeidenheid koloniste toe reeds tot 'n nuwe onderskeibare entiteit gevorm het.  (Stravorinus, 1798:435)

Insgelyks het die reisiger Burchell in 1822 in hierdie verband opgemerk dat "...all those born in the Cape Colony who were not from English, but of German, Dutch or French descent, and who spoke Dutch called themselves `Africaanders'."  (Burchell, 1822:21).

Die term "Afrikaner" is aanvanklik inklusief op alle inwoners van die Kaap van toepassing gemaak, maar het dit algaande 'n term geword waarmee uitdrukking gegee is aan die beskrywing van daardie groep Europese afstammelinge wat hulle kerklike, sosiale en familielewe eksklusief gehou het.  

Dit was veral VOC-beleid wat 'n eie identiteit onder die Afrikaners bevorder het.  Die VOC het doelbewus 'n beleid gevolg om die Nederlandse karakter aan die Kaap te vestig.  Die taal van die Hugenote (Frans) moes so gou moontlik verdwyn.  Duitse mans was verplig om met Nederlandse meisies te trou.  Sodoende het hulle deel van die Nederlandse gemeenskap en kultuur geword.  Die kinders is op skool in Nederlands en in die Gereformeerde geloofsoortuigings onderrig.  Rooms Katolieke moes hulle kinders in 'n Gereformeerde Kerk doop en Duitse immigrante was verplig om die Gereformeerde Kerke se dienste by te woon.  (Giliomee, 1996:16).

Die nuwe gemeenskap wat sodoende tot stand gekom het, het al hoe meer in 'n nuwe taal, Afrikaans, gekommunikeer.

Reeds voor die grensboere hulle op die grens gevestig het, was hulle deel van die Afrikanergemeenskap wat 'n sin vir politieke en sosiale eksklusiwiteit getoon het.  Die Voortrekkers van die 1830s en 1840s was dus nie die begin van 'n nuwe "volk" nie, maar was Afrikaners van 'n latere geslag wat verder die binneland ingetrek het.  (Giliomee, 1996:14).

HOOFSTUK  3

19de EEUSE UITINGE VAN DIE SELFBESKIKKINGSGEDAGTE

In 1795 het Brittanje beheer oor die Kaap geneem.  Ofskoon Brittanje die Kaap vir 'n kort tydperk aan die begin van die 19de eeu (1803‑1806) aan Nederland terugbesorg het, was die Kaap prakties vanaf 1795 tot 1910 in Britse besit.

Ooreenkomstig Britse koloniale beleid was dit ondenkbaar dat groepe, soos die Afrikaners, 'n selfstandige ekonomiese, kulturele en politieke bestaan kon voer.

Die ontluikende vryheids- en selfbewussynstrewe van die Afrikaner sou hom gevolglik telkens teen Britse koloniale optrede vasloop.  Die Afrikaner van destyds het egter nie eendragtig op hierdie botsings reageer nie, net soos hulle ook nie eendragtig was in hulle optrede teen die VOC nie.  Gevolglik het 'n verskeidenheid uitinge van die Afrikaner se vryheidstrewe, wat selfs vandag in sy selfbeskikkingstrewe neerslag vind, ontstaan.  (Grobler, 1995:8)

3.1    Die aanvanklike invloed van die Britse besetting

Die sogenaamde Van Jaarsveld‑rebellie van 1799 kan as die eerste Afrikaner-versetaksie teen die nuwe beleidsreëlings van die Britse owerheid beskou word.  Dit was egter nie 'n versetaksie wat uit enige vorm van die Afrikaner se vryheidstrewe gebore is nie.

Weifelende Britse optrede tydens die Derde Grensoorlog (1799-1802) en Maynier se verwerping van Afrikanerboere van Graaff-Reinet se eise ten aansien van die veiligheidsituasie in die distrik, het weereens daartoe gelei dat 'n groep gewapende boere die dorp beset het.  Ofskoon Britse troepe Graaff-Reinet kort hierna ontset het, is Maynier nietemin teruggeroep.  Vir die boere was dit 'n morele oorwinning. 

Hoewel die rebellies van 1799 en 1801, asook die Slagtersnek-opstand van 1815 deur Afrikanerboere aangevoer is om hulle beheer oor grond te versterk, (Giliomee, 1990:46) sou dit tog later in die geskiedenis op die Afrikaner se historiese bewussyn en vryheidstrewe inwerk - veral in die sin van nasionalistiese mites.  Figure wat sentraal in die gebeure gestaan het, is tot martelare verhef en hulle lot het die Afrikaner se historiese selfbewussyn gevoed.  (Grobler, 1995:9-10)

3.2  Die Groot Trek

Die Groot Trek kan nie sonder meer as die gevolg van die drang na selfbeskikking van die Afrikanervolk gesien word nie.  Dit kan hoogstens beskou word as één van die vroeë hoogtepunte van die onbewustelike, of langsaam ontluikende strewe na selfbeskikking by 'n aansienlike persentasie Afrikaanssprekendes. (Grobler, 1995:10)

Die oorsaak van 'n doelbewuste emigrasie van ongeveer 15 000 Afrikaners uit die Kaap - hoofsaaklik uit die oostelike distrikte - lê opgesluit in 'n radikale verskuiwing van Britse koloniale beleid in die jare 1824 en 1828.  Voor 1828 was Afrikanerboere oënskynlik tevrede met die Britse bestuur en was daar geen tekens van algemene ontevredenheid met Lord Charles Somerset as goewerneur nie.  Ná 1828 is Somerset se beleid egter op drie kritiese terreine (arbeid, grond en plaaslike bestuur) gewysig en met 'n nuwe stelsel vervang.  Dít, tesame met die filantropiese bemoeiing en gelykstellingsaksie van kerklike kant, is deur Afrikanerboere as strydig met hulle behoeftes, en 'n bedreiging van hulle voortbestaan ervaar.  (Giliomee, 1996:22-24)  Afrikanerboere se griewe teen Britse optrede ná 1828 het sodanig geakkumuleer en tot historiese herinnering geword, dat 'n groepsbesef en 'n gevoel van lotsverbondenheid onder hulle ontstaan het.  (Van Jaarsveld, 1982:136)

Die bewuswording van 'n eie identiteit en lewens- en wêreldbeskouing het, in teenstelling met veral die Britse owerheid, plaasgevind.  Afrikanerboere wat aan die Groot Trek deelgeneem het se bedoeling was om nooit terug te keer nie; om Britse gesag finaal af te skud en iewers in die binneland op vrye grond, buite Britse gesag, 'n nuwe staat te stig.  Hulle wou vry en onafhanklik met 'n eie bestuur wees.  Met ander woorde, hulle wou eksterne selfbeskikking hê. 

Dit is onder meer deur Retief en sy manifes verwoord:  "... Ons verlaat die Kolonie onder die volledige versekering dat die Engelse Regering niks meer van ons te vorder het nie, en ons sonder verdere bemoeiing sal toelaat om ons in die toekoms self te bestuur ...".  (Preller, 1930:78‑81)

Hierdie manifes was die sterkste uiting van die Afrikaner se selfbeskikkingstrewe tot in daardie stadium.

3.3    Die Boererepublieke

Een van die mees konkrete gevolge van die Groot Trek was die vestiging van 'n aantal Boererepublieke in die Suid-Afrikaanse binneland, te wete:

Republiek Natalia 1839

Verenigde Voortrekker‑Republiek 1841

Republiek van Winburg‑Potchefstroom 1844

Republiek van Kliprivier 1852

Republiek van Buffelsrivier (Utrecht) 1854

Republiek van Lydenburg 1857

Republiek van Soutpansberg 1857

Nieuwe Republiek 1884

Republiek Stellaland 1883

Republiek Goosen 1882

Republiek Upingtonia (Namibië) 1885

Republiek van die OVS 1854

Zuid‑Afrikaansche Republiek 1852 

Die rede waarom daar so baie republieke tot stand gekom het, kan enersyds gewyt word aan die Afrikaner se geneigdheid tot onderlinge twis en andersyds voortdurende inmenging deur Brittanje.  Dit het dikwels gebeur dat die Britte die Boere gedwing het om hulle planne te laat vaar en hulle hul vryheid ontneem het.

Britse erkenning van Afrikanerboere se onafhanklikheid deur die ondertekening van die Sandrivierkonvensie (1852) en die Bloemfonteinkonvensie (1854) ten aansien van onderskeidelik die Suid-Afrikaanse Republiek en die Republiek van die Oranje Vrystaat, was 'n vroeë hoogtepunt in die geskiedenis van Afrikanerselfbeskikking.  (Grobler, 1995:12;  Bruwer, 1995:7)  Te meer: omdat hiermee konstitusionele konkretisering aan die onafhanklikheids- en selfbeskikkingstrewes van Afrikaners in die Zuid-Afrikaanse en Oranje Vrystaatse Republieke verleen is.