Terug na Afrika?

Johann Wingard

Suid-Afrika se paradoksale begeerte om na Afrikanisme terug te keer bly ‘n enigma. Voor 1880 het Afrika nog soos die primitiewe wêreld gelyk wat voor die Middeleeue regoor die wêreld bestaan het voordat die nasiestaatgedagte posgevat het.

In die pre-nasiestaat het nie-politieke en nie-morele natuurwesens gewoon; vry om te maak soos hulle wou, slegs deur hul eiebelang en oorlewing beperk. Hul moraliteit was op dieselfde vlak as die norm wat ook vir dief- en roofbendes oor eeue heen gegeld het.  Gemeenskaplike beplanning om vrede en stabiliteit te verseker, was dus ondenkbaar; voorwaar ook ‘n akkurate beskrywing van die pre-1880-Afrika wat arbitrêr daarna tussen Europa se moondhede opgedeel was.

In sy stuk: “SECESSION AND THE MODERN STATE”(1996) ontleed Donald W. Livingston, die kwessie van sesessie.  Hy bevind dat gedurende die afgelope twee eeue, filosowe die politieke opsie van sesessie vanuit ‘n moraliteitsoogpunt geïgnoreer het.  Livingston verwys na die Engelse filosoof, Thomas Hobbes se boek Leviathan (1651) waarin die teorie van die staat en die pre-nasiestaat beskryf word.  Aan die hand van Hobbes se werk verduidelik Livingston hoe dominante individue, wat ‘n anargistiese omgewing ondraaglik ervaar het, ooreenkomste met mekaar aangegaan het.  Hierdeur is soewereine politieke entiteite gevorm wat toesig kon hou oor die dade van enkelinge.  Hy sê dat  Hobbes nie omgegee het of so ‘n staat die vorm van ‘n monargie, aristokrasie, of demokrasie aangeneem het nie.  Wat belangrik was, is dat die soewereine entiteit as onverdeelbaar, onfeilbaar en onweerstaanbaar gesien moes word.  Enige soewereine entiteit moes hierdie drie eienskappe besit, anders sal daar twee of meer ‘soewereine’ stemme wees, sonder ‘n skeidsregter bokant hulle, waarna hulle net weer na die wilde anargie van die natuurstaat sou degenereer.

Livingston beweer dat, hoewel die Hobbesiaanse staat outoritêr was, dit nie totalitêr is nie.  Die Hobbesiaanse soewereine funksies word ‘n skeidsregter wat heers sonder om bevele te gee.  Deur ‘n staat se inkomste te beperk tot invoerbelasting word sy magte outomaties beperk tot dit wat binne ‘n beperkte begroting bekostigbaar is.  Vandag se opgeblaasde staatsdienste was dus vir Hobbes ondenkbaar. 

Livingston konkludeer dat desnieteenstaande, het Hobbes se ‘teorie van die staat’  bygedra tot die ondoeltreffende, vernietigende en bemoeisieke leviatane wat die politieke wêreld van die afgelope byna twee eeue oorrompel het.  Vanuit die doktrine dat soewereiniteit onverdeelbaar, onweerstaanbaar en onfeilbaar is, het die nasiestate van vandag ontwikkel.

Maar daar is nog ‘n ander gevolg:  Soewereiniteit is altyd aan ‘n grondgebied gekoppel.  Deurdat soewereiniteit onverdeelbaar is, is grondgebied dus ook onverdeelbaar, wat tot gevolg het dat ‘n volk binne ‘n veelvolkige nasiestaat nie van so ‘n staat kan afskei nie.  Sesessie sou kwansuis op die territoriale versnippering van ‘n staat neerkom; op sy beurt weer ‘n ontkenning dat soewereiniteit onverdeelbaar is.  Om hierdie rede bevraagteken moderne en post-moderne filosowe nooit die moraliteit van sesessie nie en word hul aandag beperk tot die teoretisering en legitimisering van die moderne nasiestaat.

Sedert 1790 tot 1990 het daar slegs enkele voorbeelde van suksesvolle vreedsame sesessies voorgekom.  België het van Nederland afgeskei in 1830, Noorweë van Swede in 1905 en Singapoer van die Maleisiese Federasie in 1965.

Sedert die val van die Berlynse muur het daar egter ‘n verandering in die soewereiniteit van nasiestate gekom en het verskeie vreedsame sesessies plaasgevind, soos bv. die Tjeggiese en Slowaakse Republieke wat deur sesessie uit Tjeggoslowakye geskep is.  Met die uitsondering van Eritrea van Etiopië, was alle sesessies vreedsaam sedert 1990, ook die sesessie van Walvisbaai van Suid-Afrika na Namibië.  Dit was selfs waar van Joegoslawië waar daar slegs halfhartige weerstand van die sentrale regering, wat deur Serwiërs gedomineer was, bestaan het toe Slowenië en Kroasië afgeskei het.  Die huidige konflik gaan oor die Serwiese enklawes in Bosnië en Kroasië, wat nie toegelaat word om af te skei en by Serwië aan te sluit nie.  Tony Blair se goedkeuring vir selfbeskikking aan Noord Ierland, Wallis en Skotland is ‘n verdere bewys van die verdeelbaarheid van soewereiniteit.

Intussen is Europa aan die opmars. ‘n Groter entiteit soos die EU is geskep, met selfs ‘n gedeelde Euro-geldeenheid, wat ‘n groot verlies aan soewereiniteit van  lidlande verteenwoordig.  Die Europese Parlement is reeds in staat om gemeenskaplike wetgewing aan te neem wat verpligtend op ledelande is.  Daar kan dus met reg beweer word dat soewereiniteit vandag wel wesenlik verdeelbaar geword het.  ‘n Direkte uitvloeisel van die EU is dat landsgrense sagter geword het, deurdat burgers van een lidstaat dieselfde regte geniet as burgers van ‘n ander en dat goedere vryelik tussen lidstate oor grense heen mag beweeg. ‘n Versagting van landsgrense verdeel soewereiniteit nog verder.  In die toekoms sal algehele sesessie van ‘n lidstaat vanaf die Unie moontlik, wettig en prakties  uitvoerbaar wees, hoewel ekonomies dalk ongewens. 

Op die politieke landskap is hierdie verskynsel baie nuut; iets waarmee die VSA, Kanada en Meksiko waarskynlik nog te kampe gaan hê sover dit die oprigting van die Pan-Amerikaanse vryhandelsentiteit aanbetref.  Die afskeiding van Quebec, wat tans ‘n haas onverteerbare vooruitsitg vir Kanada is, sal polities meer aanvaarbaar raak wanneer ‘n groter Pan-Amerikaanse politieke entiteit tot stand kom en waarin Quebec ‘n gelyke vennoot sal kan wees.  Gesien teen die agtergrond dat die VSA sy alleenheerskappy as makro-moondheid waarskynlik eers sal moet inboet, sal so iets egter nie gou gebeur nie.

Om  nou weer na Afrika terug te keer.  Ek noem Suid-Afrika se terugkeer na Afrikanisme ‘n paradoksale enigma, omdat dit impliseer dat daar na Afrika se manier van dinge doen teruggekeer gaan word; soos Afrika dit vir eeue voor die koloniale tydperk gedoen het.  Landsgrense, wat arbitrêr deur koloniale moondhede op die vasteland afgedwing was, mag dus nou in gedrang kom. 

Lande soos Zambië en Mosambiek het reeds hul soewereiniteit oor die beheer van hul geldsake aan die IMF en die Wêreldbank afgestaan, wat daardie lande se begrotings elke jaar moet goedkeur en waar verteenwoordigers van daardie organisasies hul kabinetsvergaderinmgs bywoon.  Die volgende stap sal gemeenskaplike projekte oor aangrensende landsgrense wees. Neem bv. die Groter-Limpopowildreservaat van Suid-Afrika, Mosambiek en Zimbabwe.  Soewereiniteit se verdeelbaarheid en dus ook territoriale verdeelbaarheid, word sodoende stelselmatig as ‘n gegewe politieke opsie in Afrika aanvaar en stadigaan prysgegee.

Vir Afrikanisme om as ‘n ernstige politieke filosofie gesien te word en nie slegs as die politieke mobilisering van swart nasionalisme om die euforie van die “finale bevryding” te vier nie, sal Afrika se volke bevry moet word soos om te wees soos  hulle tydens die pre-1880 tydperk was.   Dit beteken dat grense wat regdeur stamme, volke en selfs gesinne se huise getrek was, opgeskort sal moet word.

Vroeër was daar dikwels aangevoer dat Afrikalande se buitelandse skuld die  prysgee van grondgebied, asook die verskuiwing van landsgrense onmoontlik maak.  Binne die huidige internasionale politieke klimaat, waar daar op die algehele vergewing van buitelandse skuld vir Afrikalande aangedring word, kan daardie argument dus eersdaags verdwyn.  ‘n Verdere aansporing van die herskikking van Afrikagrense is die NEPAD program, wat reusagtige gesamentlike voedselproduksieprojekte tot gevolg mag hê binne streke waar bepaalde klimatologiese of logistiese voordele bestaan.  Sulke projekte sal noodwendig beteken dat die land waarop ‘n projek geplaas word, nie noodwendig die volle fiskale, politieke of maatskaplike seggenskap oor sodanige projekte sal hê nie.  Sulke projekte mag selfs direk onder die beheer van die Afrika-Unie ressorteer.

Dit is binne hierdie verwysingsraam dat ‘n pre-1880 volk, soos die Afrikaners, wat van die Boerevolk afstam, ook hul eie staanplek sal moet vind.  Hoewel sesessie nie tans moontlik lyk nie, en, gesien teen die agtergrond van die twiste wat bestaan oor watter deel van Afrika aan Afrikaners toegewys moet word selfs onwenslik mag wees, sal sesessie, as ‘n politieke opsie, telkens weer sy verskyning op die politieke terrein maak.

Dit is derhalwe wys om die groter politieke prentjie, asook die filosofiese strominge oor die moraliteit van sesessie noukeurig te volg en om ‘n kultuur van denke te vestig wat gedurig daarop wys dat sesessie wel ‘n morele politieke opsie vir Afrikaners se netelige probleem van selfbeskikking is sodat sy volkskap behoue sal bly.

Julie, 2003