Dr HF Verwoerd: Monster of edelman?

Sydney Gregan

Op Saterdag 6 September 2003 sal dit 37 jaar wees sedert die sluipmoord op dr HF Verwoerd. En op Maandag 8 September 2003 sal sy geboortedag 103 jaar gelede herdenk word. In hierdie tyd waarop die aanslag op die Afrikanervolk verhewig word, is dit gepas om weer die lewe en die werk van Verwoerd in oënskou te neem en dan die vraag opnuut te beantwoord: Was hy ‘n monster; of soos hy ook al genoem is “die mamparra van die eeu”, of was hy ‘n edelman wat as held vereer behoort te word?

Buitengewoon begaafd

Dit is so dat feitlik niemand ‘n neutrale standpunt oor Verwoerd het nie. Meeste is uitgesproke oor Verwoerd. Dit reeds wys dat ons nie met ‘n middelmatige persoon te doene het nie, maar met iemand van buitengewone talente.

Hy het reeds op skool uitsonderlik presteer. Hy matrikuleer in Brandfort en is die beste Vrystaatse student in matriek. Aan die Universiteit van Stellenbosch is hy voorsitter van die studenteraad, verwerf hy ‘n doktorsgraad in die sielkunde en word hy bekroon met die Abe Bailey-beurs wat hy van die hand wys weens laasgemelde se vyandigheid jeens die Afrikaner. Hy onderskei hom as redenaar wat ‘n student van die Universiteit van Oxford verstom laat oor Verwoerd se meerdere (“superior”) kennis van die Engelse taal. Hy word op 27 jaar professor in Sielkunde en beklee later die eerste leerstoel in Sosiologie te Stellenbosch. Hierdie intellek is later deur die Engelse skrywer Calpin beskryf as matematies briljant.

Toe hy op 36-jarige ouderdom redakteur van Die Transvaler word, was hy dus nie alleen geskik vir die rol weens sy akademiese agtergrond nie, maar het hy hom reeds onderskei as ‘n persoon wat oor die rol van die Afrikaner in Suid-Afrika ‘n uitgesproke standpunt gehad het. So het hy in 1930 teenoor die bekende liberalis, JH Hofmeyr, se standpunt oor die verdraagsaamheid wat teenoor almal in die Suid-Afrikaanse samelewing getoon moes word, prontuit verklaar dat die verdraagsaamheid van swakheid, verraad en selfmoord is.

As redakteur toon hy ‘n skerpheid en insig oor die politiek wat hom algou oormerk vir grotere dinge. Hy besef dat die Afrikaner uit sy vernederende posisie alleen sou kon verlos raak, indien hy die politieke mag kry. Daarom sien hy Die Transvaler se roeping as een van verhewe en troue nasionalisme - om die volk te dien. Hy werk tussen twaalf en vyftien ure per dag. By hom is daar geen emosie, driftigheid of ongeduld nie, maar wel ‘n vasbeslotenheid wat hy dwarsdeur sy lewe openbaar.

“Extreme” Afrikaner

In 1938 wys hy in ‘n toespraak op die Voortrekkers se instinkmatige besef dat bloedvermenging op gelykstelling volg en sal lei tot die vernietiging van die volk. Hy stel dat 300 000, ‘n kwart in getal van die Afrikanervolk wat in armoede verkeer, opgehef moet word ten einde die volk van uitwissing te red en is van mening dat elke groot krisis in ‘n volk ‘n geestelike oplewing sal meebring. In dieselfde jaar vertel hy vir ‘n Engelssprekende gehoor dat hy ‘n “extreme” Afrikaner is. Hy wys daarop dat meeste Engelse nie hulle identiteit wou prysgee nie en nie met die res van die bevolking wou assimileer nie. Daarvoor het hy as ekstreme Afrikaner die grootste begrip en respek en word hy dan ook toegejuig toe hy verklaar dat hierdie ekstreme Afrikaners en Engelse in vriendskap kon saamleef juis deur hierdie kenmerke te behou en deur mekaar aldus te verstaan en te aanvaar! Dit was die kenmerk van ‘n eerlike man by wie daar sy lewe lank geen pretensies was nie.

Sy liefde vir Afrikaans was te bespeur in onder andere sy uitlatings oor die onderwys. Hy stel dit dat die Afrikanerkind in Afrikaans onderrig moet word en dat daar in godsdiensonderrig op die teerste gevoelens van die kind inbreuk gemaak word as hy dit ontvang in ‘n ander taal. Hy sien Afrikaner-universiteite as volkseiendom wat deur volksbemoeiing tot stand gekom het. 

Daar was seker nie ‘n redakteur van enige Afrikaanse koerant wat hom sterker vir die Afrikanersaak uitgespreek het nie. Dit het dan ook tot gevolg gehad dat daar tussen dr Verwoerd en advokaat Strijdom ‘n hegte band ontwikkel het. Strijdom was ‘n vurige nasionalis, gewilde orator en ‘n besielende leier. As knap intellektueel en sterk beginselmens was Verwoerd gevolglik vir Strijdom net so onmisbaar soos Strijdom vir hom.

In tandem was hulle ‘n onstuitbare kombinasie. Wanneer Verwoerd dan ook vir Strijdom opvolg, was die klimaat geskep vir wat seker beskou kan word as die hoogtepunt van Afrikanernasionalisme in die twintigste eeu.

Volledige skeiding

Verwoerd het geen gras onder sy voete laat groei om die beleid van apartheid tot sy volle konsekwensies te laat ontplooi nie. Hy het in hierdie opsig, anders as sy voorgangers, die erns ingesien om onmiddellik met volledige skeiding op elke lewensterrein voort te gaan. Sy uitsprake was reguit en konsekwent. Hy staan op die Blanke se reg in hierdie land maar gun aan elke ander volk dieselfde reg. Hy sien geen benadeling daarin dat ander volke in hulle gebiede dieselfde regte as die Blanke kry nie. Hy is van mening dat die Nie-Blankes hulle eie nasiegevoel moet ontwikkel. Hy sien apartheid as die enigste oplossing vir die land se kleurprobleem, maar wys deurentyd daarop dat dit so toegepas moet word dat dit vir ander aanneemlik moet wees. Hy stel dit dat daar volledige erkenning van die menswaardigheid van die naturel moet wees. Vir hom beteken apartheid “iets vir ‘n mens self”. Aparte ontwikkeling beteken vir hom die groei van dit wat ‘n mens uit eie krag skep ten behoewe van jouself en jou volk. Hy pleeg deurgaans oorleg met die Swart volkere, net soos president Paul Kruger dit bykans sestig  jaar tevore gedoen het. Hy noem die proses in Suid-Afrika “hervorming”, amper gelykstaande aan ‘n rewolusie. Vir hom kon die demokrasie in die moderne wêreld alleen deur die partystelsel behoorlik funksioneer omdat partye die menings en beskouings van mense verteenwoordig.

Op ekonomiese gebied is Verwoerd deur Harry Oppenheimer as ‘n “impractical fanatic” beskou. Liberale koerante wou hom reeds voor 1960 uit die weg geruim hê. En ondanks kritiek dat hy die ekonomie van Suid-Afrika sou verongeluk, kon dieselfde koerante jare later hulle bewondering vir die ekonomiese sukses van sy bewindstydperk nie verbloem nie, en het die Rand Daily Mail opgemerk dat die nasie aan ‘n oordaad van voorspoed ly.

Aangesien dr Verwoerd besef het dat daar geen middeweg tussen apartheid en integrasie was nie, omdat enige afwyking tot integrasie sou ly, het hy enige toegewings verwerp. Hy sien volledig in dat maatskaplike omgang sal lei tot integrasie en verwerp daarom veelrassige sport. Sy tydperk as Minister van Naturellesake word dan ook gekenmerk daardeur dat omvangryke wetgewing aangeneem word ten einde skeiding tussen die bevolkingsgroepe te bewerkstellig. Hy verander Sophiatown in Triomf met die gevolg dat selfs The Star berig dat die (verskuifde) inwoners in Meadowlands hulle lewe aldaar meer geniet het as voorheen.

Strydvrae in politiek

Toe Verwoerd in 1958 eerste minister word, het hy hom bemoei met die strydvrae van die Suid-Afrikaanse politiek, naamlik buitelandse betrekkings, rasse- en volkereverhoudings, ekonomiese verhoudings en die verhouding tussen die Afrikaners en Engelssprekendes. Wat eersgenoemde betref het hy geen inmenging in Suid-Afrika se huishoudelike sake geduld nie. Daarom het hy die aansoek van Suid-Afrika om voortgesette lidmaatskap van die Statebond in 1961 onttrek, word Suid-Afrika ‘n republiek en span hy in 1966 met sukses al Suid-Afrika se kragte in om ander se neuse uit Suidwes-Afrika te hou. Hy meng hom ook nie in in die sake van ander state nie, dog handhaaf vriendskaplike verhoudinge met hulle. Wat betref die rasse- en volkereverhoudinge, het Verwoerd as premier eenvoudig die beleid wat hy as minister gekontempleer het, voortgesit. In ‘n brief aan sir Robert Menzies, die eerste minister van Australië in 1960, het Verwoerd daarna verwys dat daar opreg gesoek word na ‘n metode om die rasse polities onafhanklik in hulle eie state te vestig en dat dit op die “bloodless conquest” van die Blanke sou neerkom om die mag aan die Swartes te oorhandig. Dit was nie ‘n saak van “human dignity” nie, “but of self-preservation with full readiness to waive distinctive treatment when the danger of losing out has disappeared”.

Vroeër is verwys na Verwoerd se standpunt oor Afrikanerskap en dié se verhouding met die Engelse. So suksesvol was hy om steun onder die Engelse te werf dat rolprentgehore in Durban applous gegee het indien sy foto op die skerm verskyn het. Die opposisie het ook ingesien dat Verwoerd sukses gaan behaal en het die mening uitgespreek dat in die nuwe republiek, daar slegs liberales en konserwatiewes sou wees, gesien die sukses wat Verwoerd behaal het om die twee taalgroepe in eenheid saam te smee. Hy het ook ingesien dat ‘n sterk ekonomie nodig was om sterk standpunt teenoor die buiteland te kon inneem en dat vertroue in die stabiliteit van die regering daarom noodsaaklik was. Hy bewyer hom ook vir die militêre vermoë van Suid-Afrika. Uitsprake oor die sukses van die Verwoerd-era is legio. Genoeg is om te konstateer dat die felste teenstanders van dr Verwoerd, die liberale media, hierdie tydperk as ‘n ekonomiese wonderwerk beskou het. Een van hulle, The Financial Mail, het trouens gespekuleer hoe dit moontlik gaan wees om die ekonomiese groei te demp!

Verwoerd het ten aansien van al die fasette van die regering se beleid sukses behaal. Dit was reeds in die vyftigerjare ‘n bron van kommer vir die liberaliste. Daarom is daar deurgaans bespiegel hoe daar van hom ontslae geraak kon word. Die onluste by Langa en Sharpeville was gestook deur propaganda in koerante wat ‘n gees van ongehoorsaamheid geskep het, dog nie daarin sou slaag om wet en orde omver te werp nie. Die reaksie uit Blanke geledere op Verwoerd se beleid was ‘n opkoms van 80 000 mense in Meyerton. Aan hierdie mense gee hy die versekering dat die regering nie sal regeer aangedrewe deur emosies of wrok nie, maar deur die verstand en die geloof. In 1960 is die eerste poging aangewend om van hom ontslae te raak toe David Pratt twee skote met ‘n vuurwapen in sy gesig geskiet het. Hierdie poging is voorafgegaan deur ‘n mediakampanje om van hom ontslae te raak. Van hierdie poging het hy wonderbaarlik herstel en tot frustrasie van sommige en stomme verbasing van almal het hy steeds doelgerig voortgegaan met die beleid van aparte ontwikkeling.

Volksbelang bo eiebelang

Seker een van die belangrikste uitlatings wat Verwoerd gemaak het, was dié op 14 April 1961. Hy het gesê dat daar maklik ‘n beleid gevolg kon word waardeur daar geskerm word vir hulle eie lyf en deur te sorg dat in die volgende tien tot vyftien jaar deur ‘n proses van geleidelike toegewings ‘n maklike lewe van geldmaak, voorspoedig gelewe kon word. Maar volksbelang het optrede bo eiebelang geverg en sou so ‘n beleid tot gevolg gehad het dat ellende en ondergang aan die nageslag oorhandig word. Miskien is dit die treffendste manier waarop sy opvolgers se beleid beskryf kon word, tot nadeel van die Blankes van vandag.

Apartheid was ‘n metode om orde te skep tussen die verskillende volkere van Suid-Afrika. Dit was ook die enigste metode om die Blanke se erfreg in hierdie land te verseker. Niemand het dit beter ingesien as Verwoerd nie. Op 4 September 1965 te Loskopdam het hy dit gestel dat die Blanke hom in die verre toekoms slegs sou kon handhaaf as die politieke heerser van Afrika, indien die beleid van skeiding die ewigdurende beleid van Suid-Afrika bly. Diskriminasie was vir hom die tydelike gevolg van apartheid omdat differensiasie die uitende daarvan sou wees. Volgens hom het die geskiedenis eerder as hyself Suid-Afrika gepartisioneer. Hy het die waardigheid, regte en geregverdigde ambisies van al die volkere aanvaar, dog ingesien dat uiteindelike geregtigheid vir almal alleen verkrygbaar was binne die beleid van aparte ontwikkeling. Hy het gesê dat menseregte en reg en billikheid nie in ‘n eenheidstaat verwerklik kon word nie, maar wel in afsonderlike en gelyke geleenthede vir almal.

Anders as ander leiers voor hom, wat blote skeiding as beleid gehandhaaf het, implementeer hy ‘n positiewe beleid van skeiding deur ontwikkeling. Ondanks alle kritiek deur hoofsaaklik vyande van die Afrikaner, was daar ook toenemende begrip vir die beleid van Verwoerd. Verwyder van alle propaganda en emosie is ingesien dat die beleid van apartheid uitgegaan het van die premis dat die mensdom nog nooit ‘n geestelike eenheid was of sou word nie. Mense verskil sielkundig en tree op volgens die beginsel “soort soek soort”. Daarom assosieer mense hulle met wie hulle geestelik eenders voel. Dit is ‘n groepsgebondenheid wat hom op alle terreine van die lewe openbaar. Mense verskil in afkoms, lewensbeskouing, godsdiens, maatskaplike stand, intellektuele ontwikkeling en -persepsie, kultuur en beskawing. Dit is die erkenning en waardering van hierdie verskille waarop die beleid van apartheid rus. In die boek Race and Modern Science het professor Gregor geskryf dat “each association of men is animated by a consciousness of kind, an identification with like members, a preferred association which characteristically conceives itself”.

Waardering 

Anders as feitlik elke ander Westerse land sedert die sestigerjare, het Verwoerd aan die hoof gestaan van ‘n regering wat nie in ‘n gees van kruiperigheid en selfvernedering wou voortbestaan nie. Die gees van kapitulasie wat ander gekenmerk het, was by hom afwesig. Wanneer Harold Macmillan van Brittanje dit aan Verwoerd oordra dat ‘n regering net moet sorg dat hy aan bewind bly en nie te sterk standpunt moet inneem nie, kon Verwoerd kwalik sy afkeur vir hierdie stelling toon - hy was nie bereid om sy seile na die wind te span nie. Met ‘n onwrikbare gees, die selfvertroue waarmee die dapperste op die slagveld gekenmerk word, ‘n onstuitbare geloof in die bestemming van sy volk in hierdie land, en die moed wat manne van lafaards onderskei, was Verwoerd die vonkelende drywende gees wat aan die Afrikaner ‘n selfrespek gegee het wat ander met bewondering gade geslaan het. Verwoerd was inderwaarheid sy tyd vêr vooruit. Waar andere nou nog wonder oor die implementering van die beleid van selfbeskikking van volkere, hoef hulle nie verder te soek as dit wat Verwoerd voorgestaan het nie.

Om so ‘n man ‘n kranksinnige idioot, ‘n mamparra of ‘n monster te noem is ‘n verkragting van die waarheid. Dit kan net uit wrok of haat geuiter word, aangesien daar geen feitebasis daarvoor bestaan nie. Hy het aan ander gedoen wat hy vir homself opgeeïs het. Maar hy het homself en sy volk nooit in die proses verloën nie. Die moed en beginselvastheid wat hy geopenbaar het, kon net beeïndig word deur hom fisies uit die weg te ruim. Hy was van die stoffasie wat Langenhoven tereg beskryf het as “the sort of men, that will go through the fire and the mire, undaunted by the one, undefiled by the other”.

Dit is nie vergesog om Verwoerd as die grootste onder die grootstes te beskou wat ooit deur hierdie volk opgelewer is nie. Indien in gedagte gehou word wat ten doel gestel word met die Afrikanervolk, naamlik soos Milner dit gestel het, “to wipe out the last traces of Afrikanerism”, moet dit niemand verbaas dat Verwoerd as ‘n skurk eerder as ‘n held deur die vyande van ons volk beskou word nie. Die grootste kompliment vir enige Afrikanerleier in hierdie tyd is om deur die vyande daarvan verguis en verwerp te word. Dit is op sigself ‘n heldeverering.

Dit lê op elke Afrikanerouer se weg om vir sy of haar kind van hierdie edelman te vertel en dat hy soos Die Oosterlig op 7 September 1966 geskryf het, “die kolos ... was wat die Afrikaner se stryd verpersoonlik het”. Daar was inderdaad niemand wat meer getrou was aan die gloed van idealisme in die siel van sy volk as hierdie groot Afrikaner nie.

Wat dink u hiervan? Stuur 'n brief aan inlig@praag.org

Boontoe