Voordrag gehou voor Die Studiegroep vir Eietydse Geskiedenis  (SEGE)

Pretoria, 27 Februarie 2006 eersdaags gepubliseer in SA Tydskrif vir Kultuurgeskiedenis, jaargang 20, nommer 1, Junie 2006

 

INLEIDING

Daar is tans drie populêre verklarings vir die oorsprong en betekenis van die pleknaam Tshwane, nl.

1.      Tshwane is vernoem na 'n seun van die legendariese Ndebeleleier Musi wat vroeër in die omgewing van die huidige Bon Accord geregeer het.

2.      Tshwane beteken "ons is eenders".

3.      Die pleknaam Tshwane hou verband met die apies van die Apiesrivier.

 

In my voordrag wil ek eerstens argumente aanvoer waarom al drie bogenoemde verklarings ongegrond en dus onaanvaarbaar is. Daarna wil ek 'n moontlike vierde verklaring aan u voorhou wat m.i. die naaste aan die waarheid kom omdat dit die volledigste en samehangendste uiteensetting is van hoe die pleknaam Tshwane sy ontstaan kon gehad het.

 

Ons oorweeg dus eers die meriete van die drie verklarings wat ek hierbo genoem het.

 

TSHWANE IS VERNOEM NA ' N SEUN VAN DIE LEGENDARIESE NDEBELEKAPTEIN MUSI

Hierdie is die Metropolitaanse Raad se amptelike standpunt soos uiteengesit in 'n verslag van 2004 getitled Renaming Pretoria : Report of the city of Tshwane . Daarom skryf 'n lid van die burgemeesterskomitee Lebogang Lance Nawa in Beeld van 3 Junie 2005 onder die opskrif Tshwane, om vredeswil:

 

Die naam Tshwane is gewortel in dié gebied, wat oorspronklik beset is deur Musi, Tshwane se pa.

 

Die taakspan wat die verslag saamgestel het baseer hulle standpunt op 'n publikasie van Van Warmelo van 1944 waarin hy 'n kerngenealogie van die Hwaduba uiteensit. Die Hwaduba, wat indertyd noord van Pretoria gewoon het, was oorspronklik Ndebeles wat heeltemal versotho het. Hulle het aan Van Warmelo verduidelik dat Tshwane een van Kaptein Musi se seuns was en dat hy  ses vroue gehad wie se name hulle nie meer kon onthou nie. Tshwane het ses seuns verwek, een by elk van hierdie vroue.

 

Wat die verslag egter moedswillig verswyg is dat Van Warmelo in sy publikasie uitdruklik waarsku teen hierdie onakkurate weergawe van historiese feite. Ek vertaal Van Warmelo se vermaning soos volg:

 

Hierdie is 'n denkbeeldige genealogiese rekonstruksie van wat in werklikheid gebeur het. Dit is daarop gemik om die bestaan van die verskillende Ndebelestamme te verklaar, en moet daarom nie vertrou word nie.

 

Van Warmelo se waarskuwing is egter deur die Metroraad se taakspan in die wind geslaan, met die gevolg dat die misleidende idee dat die plek Tshwane na 'n befaamde Ndebele kapteinseun vernoem is wêreldkundig geraak het. U kan maar self 'n soektog onder die trefwoord Tshwane op die internet loods en kyk op watter verregaande verwringings van hierdie valse gedagte u afkom.

 

Daar kan drie argumente teen hierdie verklaring aangevoer word:

1.      In 1921 het HCM Fourie 'n doktorsgraad in die godgeleerdheid aan die Universitieit van Utrecht behaal met 'n proefskrif getiteld Amandebele van Fene Mahlangu en hun religieus-sociaal leven. Dit was 23 jaar voor Van Warmelo se publikasie van die bogenoemde genealogie van die Hwaduba. Onder die name wat Fourie vir Musi se 5 seuns gedokumenteer het kom Tshwane nie voor nie. Nege jaar later, d.w.s. in 1930, bevestig Van Warmelo na 'n onafhanklike ondersoek Fourie se bevinding dat Musi nie 'n seun Tshwane gehad het nie. Maar bykans 'n kwarteeu na Fourie se baanbrekerswerk duik die naam Tshwane as seun van Musi skielik op tydens Van Warmelo se ondervraging van Hwadubarespondente. Die Hwaduba was in daardie stadium reeds so versotho, dat hulle bitter min van hulle oorspronklike Ndebele taal en kultuur oorgehou het. Geen wonder nie Van Warmelo, wat vandag steeds groot respek afdwing vir sy onberispelike deeglikheid, het die Hwaduba se verduideliking afgemaak as 'n gefabriseerde rekonstruksie van historiese gebeure. Waarom sou Van Warmelo se eie respondende van 14 jaar vantevore en Fourie s'n van 23 jaar vroeër nie van hierdie seun Tshwane geweet het nie? My eie oortuiging, na 'n uitgebreide navorsingsprojek wat ek pas oor die onderwerp voltooi het, is dat daar nooit 'n persoon soos Tshwane bestaan het nie, en dat ons hier met 'n fiktiewe karakter te doen het. Desnieteenstaande het die Metroraad reeds goedkeuring verleen dat daar vir hom 'n standbeeld voor die stadsaal opgerig word met 'n statuur gelyk aan dié van Andries en Marthinus Wessel Pretorius.

2.      Die tweede argument wat ek wil aanvoer teen die propagandistiese siening dat die plek Tshwane vernoem is na 'n seun van die Ndebelekaptein Musi is eenvoudig: Musi se Ndebeles was nie die eerste inwoners van die vroeë Pretoriagebied nie. Verskeie gesaghebbende etnologiese en argeologiese bronne plaas die Ndebele onder Musi se teenwoordigheid in die Pretoria-omgewing tussen 1600 en 1670. Hierteenoor is daar onbetwisbare etnologiese, argeologiese en taalkundige bewyse dat Sotho-Tswanasprekers reeds vanaf ongeveer 1130 in die ou wes- en noordwes-Transvaal was, en dat hulle teen 1460 al gevestig was in die Swartkoppiesomgewing in die Britsdistrik en verder ooswaarts. As ons die teenwoordigheid van Sotho-Tswanasprekers in die ou Pretoria-omgewing plaas teen ongeveer die tweede helfte van die 15de eeu, beteken dit dat hulle nagenoeg twee eeue voor Musi se Ndebeles reeds in die gebied was. Die waarskynlikste moontlikheid is dat toe Musi se Ndebeles in die omgewing van die huidige Pretoria aangekom het op hulle noordwaartse migrasie uit die voormalige Natal, hulle Sotho-Tswanagemeenskappe hier aangetref het wat reeds die naam Tshwane aan die gebied gegee het.

3.      Die derde punt van kritiek is kort maar baie kragtig: Vandag se Ndebeles  noem Pretoria nie Tshwane nie, maar iPitori. Hulle het m.a.w. die Afrikaanse naam oorgeneem en verndebele. Waarom sou hulle dit doen as die plek vernoem is na 'n seun van hulle legendariese opperhoof Musi? As vandag se Ndebeles hieroor uitgevra word sê hulle sonder huiwering dat Tshwane 'n Tswananaam is, en dat hulle dit dáárom nie gebruik nie. As ons aanvaar dat dit Sotho-Tswanas is wat die plek eerste Tshwane genoem het en nie Ndebeles nie, word die hele kwessie of Musi wel 'n seun Tshwane gehad het of nie totaal irrelevant.

 

TSHWANE BETEKEN "ONS IS EENDERS"

Hierdie verklaring vir die betekenis van Tshwane word, interessant genoeg, ook deur die Metroraad onderskryf. Ons sien die slagspreuk "We are the same" op munisipale busse, op diensterekenings, in advertensies in die gedrukte media, om maar 'n paar te noem. Om te verkondig dat die gedagte van eendersheid opgesluit lê in die pleknaam Tshwane is 'n slim propagandaslenter van die Metroraad waarvoor daar geen taalkundige regverdiging bestaan nie. Die taalkundige argumente wat op hierdie punt betrekking het is tegnies, en daarom gaan ek nie nou daarop in nie. Ek is egter bereid om gedurende vraetyd verder hierop uit te brei. Wat, eenvoudig gestel, hier gebeur het is die volgende: daar bestaan in Tswana toevallig 'n werkwoord tshwana wat beteken "eenders wees" maar wat hoegenaamd niks met die pleknaam Tshwane te doen het nie. Dit het nogtans vir die Metroraad die gaping gelaat om hierdie werkwoord vir politieke doeleindes te kaap deur die betekenis daarvan as't ware op die gelykluidende pleknaam Tshwane in te ent. En hoe verkeerd dit ookal mag wees, is hierdie bedenklike inligting ongelukkig reeds wêreldwyd versprei soos wat 'n internetsoektog onder die trefwoord Tshwane baie gou aantoon. Hoe ver hierdie leuen al geloop het blyk byvoorbeeld ook uit 'n oorsese e-pos wat my op 9 Februarie vanjaar bereik het waarin daar staan (ek vertaal):

 

Ek het pas 'n kopie van die Statebond se jaarboek vir 2005 in ontvangs geneem. Op bladsye 6 en 7 is daar 'n beknopte beskrywing van die "Stad Tshwane". Die betekenis van die naam word ondubbelsinning aangegee as "Ons is eenders". Is dit reg? Ek herinner my dat u al 'n paar jaar terug gesê het dat, alhoewel hierdie verduideliking wyd aanvaar word, dit nie korrek is nie.

 

DIE PLEKNAAM TSHWANE HOU VERBAND MET DIE APIES VAN DIE APIESRIVIER

Hierdie verklaring is so vergesog dat dit bykans nie kommentaar verdien nie, maar kom ons oorweeg dit nietemin. Sover ek kon vasstel was dit die naamkundige Peter Raper wat hierdie verklaring eerste geboekstaaf en so die wêreld ingestuur het. Dit het die kreatiewes onder diegene wat ontevrede is met die voorgenome naamsverandering die ideale geleentheid gegee om spottenderwys na Tshwane as "Aapstad" te verwys.

 

Raper verbind die naam Tshwane met die Apiesrivier, en hierin moet hy gelyk gegee word. Wat hom egter in die strik laat trap het is die feit dat die woord vir bobbejaan in Tswana tshwene is. Omdat tshwene vir die ongeoefende oor naastenby soos Tshwane klink het Raper die twee met mekaar in verband gebring en die stelling gemaak dat Tshwane, net soos die Afrikaanse naam Apiesrivier, afgelei is van die blouapies wat vroeër volop langs die rivier voorgekom het. Wat hier egter misgekyk word is dat die Tswanawoord vir blouaap kgabo is en nie tshwene nie, en selfs iemand met geen kennis van 'n Bantoetaal nie kan snap dat kgabo en Tshwane gladnie met mekaar verband kan hou nie.

 

' N ALTERNATIEWE VERKLARING VIR DIE OORSPRONG EN BETEKENIS VAN DIE PLEKNAAM TSHWANE

In die res van my voordrag wil ek 'n alternatiewe verklaring vir die oorsprong en betekenis van die pleknaam Tshwane aan u voorhou, wat vir my die mees logiese en dus die aanvaarbaarste is. In kort kom dit daarop neer dat die pleknaam Tshwane afgelei is van die Tswanawoord vir 'n swart koei naamlik tshwana op grond van die sentrale rol wat 'n rituele swart koei in 'n antieke reënmaakseremonie gespeel het. Verder is dit belangrik om te onthou dat 'n reënmaakseremonie hoegenaamd nie sonder rituele water kon plaasvind nie. My redenasie is dat die onlosmaaklike band wat daar in vervloë tye tussen 'n swart koei tshwana, enersyds, en rituele water uit die Apiesrivier, andersyds bestaan het, daartoe gely het dat die Apiesrivier oorspronklik die naam Tshwane gekry het, en dat dié naam na die stigting van Pretoria in 1855 op die stad oorgedra is.

 

Bevestiging hiervoor vind mens in 'n belangrike artikel wat Ellenberger, distrikskommisaris vir die destydse Bechuanaland Protektoraat, in 1937 gepubliseer het in Transactions of the Royal Society of South Africa. Hierin dokumenteer hy 'n verklaring wat bejaardes van die Letestam wat ook in die omgewing van Pretoria woonagtig was aan hom voorgehou het oor hoe die naam Tshwane ontstaan het. Let in die volgende verkorte vertaalde weergawe van Ellenberger se beskrywing op die onderlinge verbondenheid tussen 'n swart koei tshwana, en rituele water:

 

Terwyl hulle by Tshwane was het die stam uiterste hongersnood beleef. Onder sulke omstandighede was dit gebruik dat een van die huishoudings vir die kaptein 'n swart koei of os gee - net nooit 'n bul nie - met die versoek dat hy reën maak......Nadat die dier aan die kaptein oorhandig is het hy die hele stam bymekaargeroep en die reënmaker genooi om die dier te inspekteer. Daarna het die reënmaker kruie versamel waarvan hy party op plekke geplaas het as beskerming teen weerlig, hael en werwelwinde, terwyl hy die res gehou het vir die seremonie van die besprinkeling van die swart os of koei. By sy terugkeer het al die jong meisies wat inisiasieouderdom bereik het die reënmaker na die rivier vergesel waar hulle in klein kleipotjies water gaan haal het.....Die geselskap het dan al singend en dansend na die stat teruggekeer waar die reënmaker die water uit die kleipotjies in 'n groot reënmaakpot gegooi het.....tesame met die oorblywende kruie wat hy versamel het. Nadat hy die mengsel geroer het, het hy daarvan na die stam se vergaderplek geneem waar hy die dier besprinkel het.....Hierna is die dier losgelaat om vryelik rond te wei omdat daar geglo is dat waar dit ookal loop, dit die aarde vrugbaar en ontvanklik vir reën sou maak. En sowaar, die droogte is deur sulke oorvloedige reëns gebreek dat die plek genoem is Tshwane, plek van die swart koei.

 

Dit is teen hierdie agtergrond dat ek die standpunt huldig dat die Apiesrivier wat met sy drie sterk standhoudende fonteine destyds 'n uiters belangrike landmerk moes gewees het, die eerste was wat die naam Tshwane gekry het. Dit het gebeur omdat daar in antieke tye 'n onlosmaaklike band tussen 'n rituele swart koei en seremoniële water uit die Apiesrivier bestaan het. In hierdie opsig is dit ook van belang dat Van Warmelo, Breutz en Raper Tshwane beskou as die naam van die Apiesrivier en niks anders nie. Die verandering van die slotvokaal -a in tshwana (swart koei) na -e in die pleknaam Tshwane is 'n baie algemene naamgewingstrategie in Sotho-Tswana waarop ons gedurende vraetyd kan terugkom as u dit nodig ag.

 

Ten slotte: Die Apies is nie die enigste rivier in die Tswanagebied wat Tshwane heet nie. Breutz meld dat die Roosspruit wat net wes van die Hartebeespoortdam in 'n noordelike rigting vloei se Tswananaam ook Tshwane is, terwyl Ellenberger van nog 'n Tshwane melding maak, naamlik Brakfontein in die omgewing van Abjaterskop in die Marico. Die vraag wat ek in u midde wil laat is die volgende: Is dit toevallig dat Tswanasprekers die naam Tshwane op hierdie wyse met waterbronne verbind?

 

Dankie vir u aandag en vir die geleentheid wat u my gebied het om my idees met u deel.