Die spreekwoordelike besoekende antropoloog vanaf Mars sou Suid-Afrika ‘n uiters vreemde samelewing vind. Dit geld veral die taboes, aldan nie, wat daar op ons taalgebruik bestaan.

Twee onlangse gevalle staan regstreeks teenoor mekaar. In die eerste geval het die groep Fokofpolisiekar blykbaar ‘n godslasterlike spreuk op iemand se beursie geskryf. Hierna het ‘n kerklike drukgroep op Oudtshoorn gepoog om die musikante se optrede by die KKNK gekanselleer te kry, maar nie daarin geslaag nie.

Die bekende teoloog van UNISA, prof. Christina Landman, het intussen ‘n rubriek in Beeld geskryf waarin sy beweer dat die Polisiekargroep bloot ‘n “sekulêre vorm van spiritualiteit beoefen”. Elders het Landman beweer dat die Polisiekarre eerder “pro-cool as anti-godsdiens is”.

Ek is nie seker of ek haar logika verstaan nie, maar ek dink wat sy sê is dat godslastering eintlik ‘n vorm van godsdiensbeoefening is.

Bid jou dit aan! wil mens byvoeg.

In die Ou Testament word godsdienstige waardes sterk aan wette of gebooie gekoppel. In die agtste gebod byvoorbeeld, word diefstal verbied. As ek nou Christina Landman was, sou ek kon argumenteer dat iemand wat steel juis besig is om die agtste gebod te vereer deur dit te oortree!

Terloops, hierdie idee van “bevestiging deur oortreding” is deur enkele Franse filosowe in die twintiger- en dertigjare van die vorige eeu voorgestaan, maar daar het dit gegaan oor ‘n poging om die filosofie van Hegel met die surrealistiese kuns te versoen. Christina Landman, daarenteen, is ernstig besig om die oortreding van die derde gebod oor die ydele gebruik van die Here se naam as ‘n teologiese argument oor spiritualiteit aan te bied.

Dan koppel sy dit boonop aan “Afrikawaardes” deur te sê: “Want in Afrika lyk sekulêre spiritualiteit anders as in die Weste… Die Afrikane in Suid-Afrika gee uiting aan hul spirituele waardes as 'n groep en deur hul liggame. Hulle neem aan optogte deel, hulle dans en betoog vir hoër salarisse en die regte van werkers en vroue. Want menseregte is vir hulle 'n spirituele waarde.”

Dis net jammer dat Afrikane elders op ons vasteland in Liberië, Rwanda en die Kongo hul “spiritualiteit” uitleef deur hul medemens met pangas dood te kap of vroue en kinders met AK-47s af te maai. Ongelukkig bly hierdie “spiritualiteit” daarom nie tot dans beperk nie, of dan gaan die dans so dikwels oor in ‘n Totentanz, ‘n dodedans waarin wreedheid en vernietiging gevier word. Die Franse praat ook van ‘n danse macabre.

Sigmund Freud het ‘n boek met die mooi titel Totem en taboe geskryf. Die subtitel is minder polities korrek, te wete: “Ooreenstemminge in die sielelewe van barbare en neurotiese mense”.

As ons eerlik is, bestaan daar deesdae in Suid-Afrika maar min taboes: godslastering, gay huwelike, vloek in die openbaar of oor die radio en TV, pornografie, prostitusie, selfverryking deur korrupsie, dit alles is min of meer sosiaal aanvaarbaar. So byna-byna het die Grondwethof die gebruik van “sagte dwelms” soos dagga gewettig.

Net verlede week neem ek my tienjarige seuntjie hospitaal toe ná hy laataand erge oorpyn ontwikkel het. In die wagkamer van die Olivedale-kliniek in Johannesburg is die TV op Mnet gestel wat besig is om pornografie uit te saai. Daar was nog ander kinders in die wagkamer ook.

Selfs in Frankryk wat gedurende die twintigste eeu op die voorpunt van die seksuele revolusie was, is laataandpornografie op TV enkele jare gelede verbied omdat soveel kinders daarna gekyk het. In Suid-Afrika word dit egter aan jou kinders in hospitaalwagkamers opgedring.

Volgens Freud is “taboe” ‘n Polinesiese woord waarvan “die betekenis…  twee rigtings inslaan: enersyds, ‘heilig’, ‘vereer’ en andersyds ‘vreemd’, ‘gevaarlik’, ‘verbode’, ‘onrein’”.

Dit mag ons dalk help om die een oorblywende taboe in Suid-Afrika te verstaan, dié rondom die selfstandige naamwoord “kaffer”. So pas het die Arbeidshof die versekeringsreus Ou Mutual daaraan skuldig bevind dat hy diskriminerend teenoor ‘n aantal swart werknemers opgetree het deur nie ‘n blanke werknemer af te dank wat blykbaar gevra het waarom sy “tussen die hele Khayalitsha moet sit” nie.

Dis nie duidelik of die taboewoord “kaffer” wel deur mev. Jenny Burger, die betrokke blanke werknemer, gebruik is nie, maar dit het (by wyse van spreke) “hol in die agtergrond weergalm” soos by een of ander bonatuurlike byeenkoms waar daar rondom totems gedans word. Soos ons almal weet is Khayalitsha ‘n mono-etniese woonbuurt wat hoofsaaklik deur swartes met Xhosa as moedertaal bewoon word.

Hoewel die swart werknemers van Ou Mutual dus nie die woord “kaffer” gehoor het nie, is dit tog deur die wind of, in dié geval die geruis van die lugreëling, aan hulle gefluister.

Hierop het die Johannesburgse dagblad Beeld waarin Christina Landman juis so gereeld oor spirituele (of dalk spiritistiese) kwessies skryf, ewe vroom opgemerk: “die uitspraak van die arbeidshof (word) verwelkom waarin Ou Mutual verantwoordelik gehou is vir die skade wat 'n swart werker gely het nadat 'n wit kollega na hom en ander gekleurdes as k****** verwys het.”

Let op dat Beeld wat gereeld gekruide en selfs godslasterlike taal van allerlei aard in sy blaaie publiseer, terugdeins voor die taboe rondom die woord “kaffer” wat in vele Afrikaanse romans en woordeboeke reeds male sonder tal gebruik is.

Watter “skade” het die swart werker gely wat in die versamelnaam “die hele Khayalitsha” deur mev. Jenny Burger ingesluit is? Hoe kwantifiseer ‘n hof so iets? As ek sê dat “ek nie saam met die hele Garsfontein in Menlyn wil inkopies doen nie” mag dit betrekking hê op my snobisme, maar ook my weersin in Saterdagoggendverkeer. Hoe op aarde kan die uitdrukking “die hele Khayalitsha” sonder meer “rassisties” en daarom skadelik wees?

Myns insiens moet twee dinge gebeur: slagoffers van die nuwe kultus met sy taboes moet ondersteun word. Myns insiens behoort mev. Jenny Burger en Ou Mutual na die Appèlhof of Grondwethof te appelleer. Dit gaan immers hier oor vryheid van spraak, onder andere.

Maar in die tweede instansie behoort ons skrywers en kunstenaars ‘n blaadjie uit die Dadaïstiese en surrealistiese bewegings van die twintigste eeu te neem en al die nuwe taboes in satiriese romans, films en skilderye te begin oortree.

Waar is al ons dapper kunstenaars wat so hard teen apartheid geveg het nou en waarom word hierdie totalitêre toestand nie in hul werke aangespreek nie?